Próba usystematyzowania terminologii dotyczącej portów dożylnych

Młynarski Rafał, Kłosińska Katarzyna

STRESZCZENIE

Porty są coraz częściej stosowane u pacjentów wymagających stałego dostępu dożylnego i znajdują coraz szersze zastosowanie nie tylko w leczeniu onkologicznym. Same urządzenia, jak i procedury związane z ich stosowaniem są określane w niejednorodny sposób, co czasami może prowadzić do nieporozumień i znacząco utrudnia dotarcie do publikacji.

Dlatego podczas ostatniego sympozjum „Port dożylny – implantacja, pielęgnacja, powikłania”, którego uczestnikami byli lekarze zajmujący się w swojej codziennej praktyce portami, pod merytorycznym nadzorem Sekretarza Rady Języka Polskiego, podjęta została próba usystematyzowania stosowanej terminologii. Wyniki tej dyskusji prezentujemy w poniższej pracy.

SŁOWA KLUCZOWE

dostęp naczyniowy, port dożylny, implantacja, wszczepienie, założenie igły, usunięcie igły, płukanie portu, korek heparynowy, terminologia

Uczestnicy dyskusji podczas VI Sympozjum Port dożylny – implantacja, pielęgnacja, powikłania, Lublin, 28 września 2013 r.

Cichostępski Dariusz Szpital Specjalistyczny w Nowym Sączu ul. Młyńska 5, 33-300 Nowy Sącz
Dilling Monika Szpital Morski im PCK ul. Powstania Styczniowego 1, 81-519 Gdynia
Domke Beata Centrum Onkologii w Bydgoszczy ul. I. Romanowskiej 2, 85-796 Bydgoszcz
Duraj Marian Szpital MSW ul. Głowackiego 10, 40-052 Katowice
Fenikowski Dariusz Szpital Proszowice ul. Kopernika 13, 32-100 Proszowice
Fuss Julia Lwowski Narodowy Uniwersytet Medyczny ul. Piekarska 69, 79010.Lwow (Ukraina)
Góraj Elwira Centrum Onkologii – Instytut ul. Roentgena 5, 02–781 Warszawa
Grudzień Paweł Specjalistyczny Szpital im. E. Szczeklika w Tarnowie ul. Szpitalna 13; 33-100 Tarnów
Grzegorczyk Iwona Specjalistyczny Szpital im. E. Szczeklika w Tarnowie ul. Szpitalna 13; 33-100 Tarnów
Grzesiak Joanna Wojskowy Instytut Medyczny CSK MON ul. Szaserów 128, 04-141 Warszawa
Hasak Liudmila Uniwersyteckie Centrum Kliniczne ul. Smoluchowskiego 17, 80-126 Gdańsk
Janc Jarosław Samodzielny Publiczny Szpital Kliniczny nr 1 we Wrocławiu ul. Chałubińskiego 1a, 50-368 Wrocław
Kąkol Michał Wojewódzkie Centrum Onkologii w Gdańsku al. Zwyciestwa 32, 80-211 Gdansk
Kiluk Marek Białostockie Centrum Onkologii ul. Ogrodowa 12, 15-027 Białystok
Kłobukowski Wojciech Wojewódzki Szpital Zespolony w Lesznie ul. Kiepury 45, 64-100 Leszno
Kłosińska Katarzyna Uniwersytet Warszawski ul. Krakowskie Przedmieście 26/28, 00-927 Warszawa
Leś Jarosław Wojskowy Instytut Medyczny CSK MON ul. Szaserów 128, 04-141 Warszawa
Leśnik Patrycja Samodzielny Publiczny Szpital Kliniczny nr 1 we Wrocławiu ul. Chałubińskiego 1a, 50-368 Wrocław
Łukasiewicz Sergiusz Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej ul. Jaczewskiego 7, 20-090 Lublin
Małas Tadeusz Wojewódzki Szpital Zespolony w Koninie ul. Szpitalna 45, 62-500 Konin
Malczewska Agnieszka Szpital Morski im PCK ul. Powstania Styczniowego 1, 81-519 Gdynia
Mierzejewski Marek Uniwersyteckie Centrum Kliniczne ul. Dębinki 7, 80-952 Gdańsk
Misiak Małgorzata Centrum Onkologii – Instytut ul. Roentgena 5, 02–781 Warszawa
Młynarski Rafał Szpital Żagiel Med ul. Tetmajera 21, 20-362 Lublin
Nicpoń Jakub Wojewódzki Szpital Specjalistyczny w Rzeszowie ul. Chopina 2,, 35-055 Rzeszów
Pyrek Beata Uniwersytecki Szpital Kliniczny we Wrocławiu ul. Borowska 213, 50-556 Wrocław
Rojek Elżbieta Pomorskie Centrum Traumatologii ul. Powstańców Warszawskich 1/2, 80-152 Gdańsk
Siemiaszko Anna Szpital Wojewódzki w Suwałkach ul. Szpitalna 60, 16-400 Suwałki
Siemiaszko Grzegorz Szpital Wojewódzki w Suwałkach ul. Szpitalna 60, 16-400 Suwałki
Sieracki Andrzej Szpital Wojewódzki w Zamościu al. Jana Pawła II 10, 22-400 Zamość
Smiatacz Marek Samodzielny Publiczny Szpital Kliniczny nr 1 we Wrocławiu ul. M.C Skłodowskiej 52, 50-369 Wrocław
Sobczyk Agnieszka Szpital Kliniczny Przemienienia Pańskiego UM w Poznaniu ul. Szamarzewskiego 82/84, 60-569 Poznań
Starzec Wioletta Centrum Onkologii w Bydgoszczy ul. Romanowskiej 2, 85-796 Bydgoszcz
Voloboyeva Anna Szpital Miejski we Lwowie ul. Mykolajczuka 9, 79000 Lwow (Ukraina)
Zdyb Andrzej Szpital Wojewódzki w Suwałkach ul Szpitala 60, 16-400 Suwałki

Wstęp

Wg szacunków uczestników VI Sympozjum „Port dożylny – implantacja, pielęgnacja, powikłania” ilość implantacji w Polsce przekracza obecnie 5000 rocznie, choć wciąż stanowi to niewielki procent w skali potrzeb. Przyjmując bowiem samą tylko grupę pacjentów poddawanych chemioterapii, zabiegów powinniśmy wykonywać nawet 10 razy więcej. A porty dożylne znajdują zastosowanie także w leczeniu wielu innych chorób przewlekłych, jak np. POChP, mukowiscydoza, hemofilia, tężyczka, borelioza [1,2]. Biorąc jednak pod uwagę zauważalny wzrost ilości implantacji jaki dokonał się w ciągu ostatnich lat, możemy sądzić, że porty będą coraz powszechniej stosowane wszędzie tam gdzie mogą być pomocą dla pacjentów wymagających leczenia drogą dożylną.

Słusznym wydaje się więc, że w tym momencie podjęta została próba usystematyzowania związanej z portami terminologii. W dyskusję terminologiczną od początków XX wieku włączali się językoznawcy – specjaliści z danej dziedziny wnoszą bowiem wiedzę specjalistyczną, a językoznawcy zasady poprawnego budowania terminologii [3].

Cechy poprawnej terminologii to: precyzja, funkcjonalność, systemowość, unikanie synonimii, ścisłość, jednoznaczność, logiczność, czyli pojęciowa zgodność z treścią tego co dany termin wyraża. Ważnymi cechami terminologii są także jej reproduktywność – czyli możliwość tworzenia kolejnych terminów oraz ekonomiczność – w języku polskim dążymy do tego, aby stosowane terminy były możliwie krótkie [4].

Mnogość pojęć określających to samo urządzenie może wynikać z powszechnego używania w medycynie języka angielskiego, jednak język ten daleki jest od „standardowego” języka, a w sytuacji globalizacji możemy odnosić nawet wrażenie, że nikt nad tym nie panuje – w tabeli prezentujemy część określeń opisujących port dożylny znalezionych w bazie Pubmed.

 

Tab. 1. Określenia portu dożylnego odnalezione w bazie Pubmed
Nazwa angielska Tłumaczenie
A-port Port A
Port-a-Cath Port na cewniku
Access port Port dostępu
Vascular port Port naczyniowy
Vascular port access Port dostępu naczyniowego
Venous port system System portu żylnego
Intravenous port Port dożylny
Central venous port Port żył centralnych
Totally implanted  venous access port Całkowicie implantowany żylny port dostępu
Totally implanted central venous port Całkowicie implantowany port do naczyń centralnych
Venous access system System dostępu żylnego
VAD – vascular access device Urządzenie dostępu naczyniowego
IVD – intravascular decive Urządzenie wewnątrznaczyniowe
TIVAD – Totally implantable venous access devices Całkowicie implantowane urządzenie dostępu żylnego

Port

Port to nazwa zapożyczona, ale semantyczna, oznacza miejsce wejścia. W tym znaczeniu nazwa omawianego urządzenia medycznego nie budzi żadnych kontrowersji i jest w pełni akceptowalna. Ponieważ jednak jest to także określenie portu do dostępu bezigłowego, samo określenie port będzie zbyt mało precyzyjne.

Port żylny czy dożylny

Chcemy określić urządzenie wprowadzane do żyły, przyimek „do” sugeruje więc pewną sztuczność tego rozwiązania, że jest to element wprowadzany z zewnątrz. Mówiąc o iniekcji, o podawaniu leków, czy płynów, raczej użyjemy przymiotnika „dożylny”. Przymiotnik „żylny” jest dość ogólny, a określenie to bardziej kojarzy się z czymś znajdującym się stałe, ze strukturą fizjologiczną, np. zatoką żylną, zakrzepicą żylną. Nazwa „dożylny” jest więc bardziej precyzyjna.

Inne rodzaje portów, to dotętnicze, dootrzewnowe, podpajęczynówkowe i zewnątrzoponowe, jednak te dwa ostatnie są wyrażeniami przyimkowymi i dlatego nie mają przyimka „do”. Zatem nazwa „dożylny” bardziej mieści się w systemie i wydaje się poprawniejsza.

Z punktu widzenia językowego określenie „port żylny” nie jest błędem, ale jest określeniem mniej precyzyjnym i słabiej ulokowanym w systemie.

Błędem natomiast jest używania nazw potocznych, nazw własnych producentów, czy skrótów, np. vascuport, venaport, port-a-cath.

Implantacja, wszczepienie czy założenie

Implantacja, pomimo tego, że to zapożyczenie oraz wszczepienie są określeniami poprawnymi językowo. Implantacja portu wskazuje na pewną stałość, pozostawienie implantu w pacjencie. Posiadanie implantu wiąże się z pewnymi ograniczeniami oraz wymogami dotyczącymi np. odpowiedniej pielęgnacji. Określenie „implantacja” implikuje także pewne określone warunki wykonania zabiegu. Takie określenie znajdziemy także w nazwach procedur finansowanych przez NFZ: „Implantacja portu naczyniowego” [5].

Założenie jest terminem zbyt ogólnym i zbyt potocznym. Oznacza ponadto umieszczenie czegoś „na”, a nie „w”. Stąd akceptowalnym może być określenie „założenie wkłucia centralnego”, ale „założenie portu” nie – to pierwsze bowiem z założenia wykonuje się na stosunkowo krótki okres, częściowo wystaje ponad powierzchnię skóry, a jego usunięcie jest dość łatwe. W polskiej wersji klasyfikacji ICD-10 znajdziemy jednak: „Dopasowanie i założenie wszczepialnych urządzeń do dostępu dożylnego” będące dosłownym tłumaczeniem z języka angielskiego „Adjustment and management of vascular access device” [6].

Biorąc pod uwagę systemowość terminologii, ponieważ port to urządzenie, które jest na trwałe umieszczone w ciele pacjenta, jako poprawne uznano określenie „implantacja portu” oraz jego synonim „wszczepienie portu”.

Usunięcie portu

To określenie nie budzące kontrowersji, poprawne pod względem językowym. Dlatego poszukiwanie alternatywnych terminów, jak np. eksplantacja, nie wydaje się być uzasadnionym.

Użytkowanie czy używanie portu

Oba określenia są poprawne językowo, ale dotyczą jedynie prowadzenia wlewów przez port. Dlatego mówiąc w szerokim kontekście o powikłaniach dotyczących portów, lepiej jest użyć terminu „powikłania związane z posiadaniem portu”.

Nakłucie portu, wbicie igły, założenie igły do portu

Są to poprawne językowo terminy opisujące czynność inicjującą użytkowanie portu, czyli wprowadzenie igły przez membranę do komory portu.

„Aplikacja igły” jest pod względem językowym określeniem jednoznacznym z wbiciem, czy założeniem, ale trochę mniej akceptowalnym w terminologii medycznej. Również „punkcja portu” budzi pewne wątpliwości, pomimo tego, że nakłuciu portu zwykle towarzyszy aspiracja krwi.

Usunięcie igły, przepłukanie portu

Oba określenia są poprawne i nie budzą kontrowersji.

Korek

Pomimo tego, że wyraz ten w języku potocznym oznacza coś innego, nie stanowi to przeszkody do użycia go w terminologii medycznej w roli roztworu służącego do wypełnienia cewnika. Metafora korka jest w tym miejscu jak najbardziej uzasadniona i zastępowanie go bardziej pasującym do języka polskiego „wypełniaczem”, czy odpowiedniejszym do angielskiego „lock” – „zamykaczem” nie wydaje się celowe, tym bardziej, że proste tłumaczenie terminów z języka angielskiego często nie podlega podejściu systemowemu. Określenie „korek heparynowy” jest już zakorzenione w języku medycznym [7], a wprowadzenie innych roztworów do zabezpieczania cewników spowodowało jego rozwinięcie: korek cytrynianowy, korek taurolidynowy, korek etanolowy…

Nieuzasadnione wydaje się stosowanie określenia „plomba” w przypadku wypełniania portu roztworami antybiotyku, fibrynolityku, czy etanolu. Po pierwsze – „plomba” kojarzona jest przede wszystkim ze stomatologią, a poza medycyną z architekturą [2]. Po drugie – przyjęte wyżej określenie „korek”, jako poprawne systemowo i podlegające reprodukcji, może być z powodzeniem zastosowane również w przypadku stosowania roztworów podawanych do portu w ściśle wyliczonej objętości (tak aby wypełnić jedynie komorę portu i jego cewnik). Technika podania roztworu do portu nie jest bowiem wystarczającą przesłanką do wprowadzenia oddzielnego terminu, a przedstawione na wstępie zasady terminologii skłaniają raczej ku ujednolicaniu nazw wszędzie tam gdzie jest to możliwe [4].

Podsumowanie

Potrzeba usystematyzowania terminologii we współczesnej wiedzy, nie tylko medycznej, jest zjawiskiem powszechnie akceptowanym. Autorzy wyrażają nadzieję, że powyższe definicje zyskają powszechną akceptację, co pozwoli nam w przyszłości ułatwić dostęp do publikacji dotyczących portów, a z drugiej wyeliminuje błędne lub niejednoznaczne określenia takie jak: port żylny, założenie portu, plomba portu itp.

Wyżej przedstawione terminy uzyskały akceptację Rady Języka Polskiego [8].

Publikacje

  1. Jarosz J i wsp. Wszczepialne systemy dostępu naczyniowego o długotrwałym zastosowaniu („porty”), Onkologia w praktyce klinicznej 2006, 1(2).
  2. Młynarski R. Port dożylny, Info Studio 2009, s. 26-27.
  3. Jadacka H. Terminologia [w:] Nowy słownik poprawnej polszczyzny, red. A. Markowski 1999, s. 1760-1767.
  4. Jadacka H, Markowski A, Zdunkiewicz-Jedynak D. Poprawna polszczyzna. Hasła problemowe, Warszawa 2008, s. 141-148.
  5. Zarządzenie 72/2011/DOSZ Prezesa NFZ z 28 października 2011, Zał: 1b i 1c.
  6. Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych, Tom I, WHO 2009.
  7. Młynarski R. Procedura obsługi portu dożylnego. OnkologiaInfo 2008, 01.
  8. Decyzja Rady Języka Polskiego z 28 lipca 2014 roku, RJP-182/W/2014.